خیلی ناآشنا و نامفهوم نیست معنای تکان دادن یک گالن کوچک در کنار خیابان و یا جاده. معنا و مفهوم آن این است که «برادر، بنزین ندارم. مرام به خرج بده به اندازه یکی–دو لیتر.»

این تصویر آشنا تا یک سال پیش خیلی زود به نتیجه می رسید و حداقل یکی دو نفری مددکار ماشین مانده در راه می شدند؛ اما الان و بعد از «سهمیه بندی بنزین» در تیر ماه ۸۶، این تصاویر خیلی زود جمع و ختم به خیر نمی شوند. مگر با چند اسکناس سبز رنگ هزار تومانی. یعنی خرید و فروش خیابانی و جاده ای بنزین.

طرح سهمیه بندی بنزین با این هدف در کشور اجرا شد تا از رشد ۱۰ درصدی سالانه مصرف بنزین در کشور جلوگیری شود. روند واردات بنزین از سال ۱۳۷۵ (۱۹۹۶) با روزانه ۳ میلیون لیتر آغاز و در ابتدای سال ۱۳۸۵ (۲۰۰۷) به ۳۶ میلیون لیتر در روز رسید؛ علت اصلی مصرف بالا در کشور، قیمت پایین آن نسبت به کشورهای همسایه و نرخ جهانی اعلام شده بود. در حال حاضر قیمت تمام شده بنزین وارداتی در هر لیتر ۸۵۰ تومان است. براساس اعلام منابع دولتی اکنون با سهمیه بندی بنزین، میزان واردات کشور به ۱۶ میلیون لیتر در روز کاهش یافته است.

قیمت بنزین طی هشت سال ریاست جمهوری «سید محمد خاتمی»، هرساله درصدی افزایش پیدا می کرد تا به نرخ اصلی آن برسد؛ چرا که افزایش یک باره آن تاثیرات تورمی بالایی برای کشور داشت؛ کما این که افزایش پلکانی آن در شروع هر سال نیز موجب جهش قیمت ها می شد.
همزمان با شروع به کار مجلس هفتم و در سال های پایانی دولت آقای خاتمی، مجلس موضوع تثبیت قیمت ها را به تصویب رساند که بر اساس آن نرخ بنزین بر روی ۸۰ تومان ثابت شد؛ اما همچنان موضوع واردات بنزین و قاچاق آن به کشورهای همسایه به عنوان یک مساله برای دولت وجود داشت.

در نهایت طرح سهمیه بندی بنزین که از زمان دولت خاتمی مطرح بود؛ اما به دلیل فراهم نبودن ساز و کارهای اجرایی آن از جمله عدم تجهیز پمپ بنزین ها به دستگاه های کارت خوان و چگونگی تعیین میزان سهمیه خودروها، اجرای آن به تعویق افتاده بود، سال گذشته و به یک باره دستور اجرای آن صادر شد که همراه با نا آرامی هایی در کشور بود.

براساس سهمیه تعیینی دولت، برای خودروهای سواری ماهانه ۱۲۰ لیتر در نظر گرفته شد با قیمت ۱۰۰ تومان در هر لیتر. بعد از این سهمیه بندی، بازاری تشکیل شد برای خرید و فروش بنزین؛ چرا که قیمت آزاد آن اعلام نشده بود. فروشندگان اصلی، تاکسی داران و وانت دارانی بودند که سهمیه ماهانه بنزینشان ۸۰۰ و ۴۵۰ لیتر بود. قیمت فروش آزاد آن نیز از ۲۰۰ تا ۶۰۰ تومان متغیر بود.

امسال، علاوه بر آن که قیمت آزاد بنزین با نرخ ۴۰۰ تومان تصویب و اعلام شد، سهمیه ماشین های وارداتی با موتور ۱۳۰۰ سی سی و داخلی های ۲۰۰۰ سی سی نیز قطع شد. دارندگان این ماشین ها که در رده خودروهای لوکس قرار داده شدند، باید باک ماشین هایشان را با بنزین سوپر لیتری ۵۴۰ تومانی پر کنند.

به خاطر همین است که بنزین حکم کیمیا را پیدا کرده به خصوص اگر کارت رایگان یا با قیمت آزاد پایین تری پیدا شود. البته، گاهی هم موضوع قیمت کنار می رود. آن هم زمانی که راننده مجبور است گالن به دست شود به امید کرَم و معرفتی حتی پولکی. از سر همین کرَم های پولکی است که امسال و همزمان با شروع سفرهای تابستانی، بنزین فروش ها هم کارشان را شروع کرده اند.

رسم جاده های شمال این چنین است که زنان و دختران جوان، پسر بچه ها و گاه پیرمردها، با شلوغ شدن جاده ها و هجوم مسافران به سمت شمال، کنار جاده بساطشان را پهن کنند. از سیر و کلوچه تا گردو و سیب و پرتقال. بساط است که گُله به گُله بر پا است و کنارش هم چند نفری جمع اند. مشتری هایی هم دارند؛ اما گذری است و بیشتر از سر هوس مسافران است.

اما دستفروشانی که امسال در کنار قدیمی ترها بساط کرده اند، رفع حاجت و نیاز می کنند برای رانندگان گالن به دست مانده در راه. گالن گالن بنزین را روی هم گذاشته اند. از ۲۰۰ لیتر هست تا هزار لیتر. گاهی هم کنار بساط گردو فروشی و گردوشکستن شان برای جور بودن جنس، چند گالن ۲۰ لیتری گذاشته اند.

 «خدا را شکر فروشمان بد نیست. مخصوصاً که مسافر هم زیاد است.» جوان ۲۱ یا ۲۳ ساله ای این را می گوید که از جمع سه نفری شان جدا شده تا ببیند برای چه عکس می گیرم. هر کدامشان با یک وسیله آمده اند. وانت، موتور و مینی بوس. می گوید انصافش از بقیه بیشتر است. از سر همین انصافش هم هست که لیتری ۶۰۰ تومان می فروشد و به سود ۱۰ تا ۱۵ هزار تومانی روزانه اش هم راضی است. «ماشین وقتی تو جاده گیر بکنه، اگر بگی لیتری ۲۰ هزار تومن هم خریداره. مخصوصاً اگه پولدار هم باشه. خیالش نیست. پول یه پرس غذاش هم نیست. اما من همون ۶۰۰ می فروشم.»

 راست می گوید. بالاتر و پایین تر از او هم چند فروشنده هستند. خودش می گوید آن ها بر اساس مدل و قیمت ماشین، نرخ بنزین را می دهند. اما نرخی که بر سر فروشش توافق کرده اند، همان ۶۰۰ تومان است. جوان ۲۱ یا ۲۳ ساله که چندان راضی به گفتن اسمش نیست، سال قبل کاری نداشته برای این فصل. حتی در بقیه فصل ها چندان دل به کار نمی داده؛ چرا که می گوید: «پولش خوب نیست.»

کارگری در شهرهای اطراف کمتر از فروش بنزین نصیبش می کرده که آن هم گاهی بوده و گاه هم پیدا شدنش سخت بوده و باید در شهر بیکار می چرخیده. «تازه پول کرایه خونه و رفت و آمد و دوری از خانواده هم بود.»
اما امسال راحت است. ساعت و روزهای شلوغی جاده را خوب می داند. عید و عزا، بره کشانشان است. «هیچی بهتر از این نیست که چند روز پشت سر هم تعطیلی باشه. نونمون تو روغنه. حتی بنزین کم هم می آریم. این جا هم که هی تعطیلی پشت تعطیلیه. تازه تابستون هم هست.»
گالن های ۲۰ لیتری را صبح اول وقت و گاهی هم آخر شب ها پر می کند و بار مینی بوس و وانت می کند. گاهی از کارت وانت و مینی بوس بنزین بر می دارد و گاهی هم آزاد می خرد. «روزهای عادی تا ۲۰۰ لیتر هم می فروشم. البته ما سه نفریم که سودش باید تقسیم بشه.»

همه مشتریان دستفروشان بنزین جاده ای در راه ماندگان نیستند، گاه و بسیاری از موارد که جاده کیپ تا کیپ بسته است و پمپ بنزین ها جای سوزن انداختن ندارد، بهترین راه برای رانندگان، خرید جاده ای بنزین است. «تفاوت قیمتش ۲۰۰ تومن در هر لیتره. در عوض کلی از کارشون جلو میفتند و معطل صف هم نمی شن.»

قدیمی ها برای برکت دخلشان دل به خدا می سپردند و کـَرَمش؛ اما جوانان روستایی بنزین فروش چشم به تقویم و صفحه تلویزیون دارند برای تعطیلی ها تا برکت دخلشان را بسنجند. برای همین هست که می گوید: «خدا بده برکت شهادت ها و ولادت ها را.»