صدای عجیبی فضای تاکسی را پر می کند. صدای ریزی که با لهجه شیرین افغانی می خواند: «مسیج داره میاییه، یه مسیج داره میاییه.» دستانش با عجله یکی یکی جیب های شلوارش را وارسی می کند. بالاخره گوشی کوچک موبایل را می یابد. دیگر سرنشینان تاکسی ابتدا با تعجب و بعد با لبخند به پسرک و سپس به یکدیگر نگاه می کنند. اما علی بی توجه به این نگاه ها با لبخندی سرشار از رضایت به صفحه نمایشگر تلفن همراه کوچکش خیره میشود. درست مثل این که نور سفید مانیتور موبایل، او را به جهان دیگری برده است.
هزاران صدای عجیب که خبر از دریافت پیام کوتاه کتبی یا مسیج (پیغام) می دهد، در طول روز بارها و بارها از تلفن های همراه جوانان و نوجوانان ایرانی شنیده می شود. خیلی وقت ها دریافت کننده پیام بعد از خواندن پیام جدیدش لبخندی روی لبانش نقش می بندد. این خنده در اغلب اوقات نشان دهنده این است که گیرنده مسیج جوک جدیدی دریافت کرده. به طور معمول او فوری دست به کار می شود تا این جوک تازه از تنور درآمده و دو آتیشه را برای نزدیک ترین دوستانش بفرستد. شاید به همین دلیل هم هست که اغلب جوک ها می توانند در زمان کوتاهی تمام ایران را طی کنند.
از نظر «شروین وکیلی»، جامعه شناس و استاد دانشگاه، ورود تلفن همراه و پیامک به جامعه ایرانی، باعث تغییر بسیاری از معادلات رفتاری و شکل گیری گونه های جدیدی از مناسبات شده است: «پیامک به تکنولوژی جدیدی به نام تلفن همراه مربوط می شود که زمان زیادی از ورودش به ایران نمی گذرد. فراهم شدن این امکان از چند جهت برای جامعه ایرانی تکان دهنده بود. مثلا در جامعه ای که از قدیم یک سری مزربندی های سنی، جنسی و ... وجود داشته با آمدن این وسیله ارتباطی، رابطه هر دو نفر به شکل شخصی و کاملا خصوصی ممکن شده است. پس بسیاری از خطوط قرمز از میان برداشته شد. حالا در همین چارچوب، پیامک (همین اتفاق به صورت نوشتاری نیز ممکن شد) به وجود آمد. دراین میان جوک ها هم راه خودشان را به پیامک ها باز کردند.»
شروین وکیلی نویسنده کتاب «جامعهشناسی جوک و خنده» عمده ترین مزیت جوک های تلفنی نسبت به جوک گویی رو در رو را در سرعت بالای انتقال آن می داند: «پیامک به دلیل سرعت انتقال بالا می تواند مسائلی را هدف بگیرد که در جوک گویی به شیوه قدیمی ممکن نبود. مثلا رخداد هایی که در لحظه، توی جامعه اتفاق می افتد با پیامک این امکان را پیدا می کنند که در کمتر از یک روز در کل ایران پخش شوند در حالی که با جوک گویی به شیوه قدیمی این جوک حداقل یک هفته زمان لازم داشت که در تهران منتشر شود.»
«سپهر» ۲۴ ساله، دانشجوی رشته عمران «دانشگاه امیرکبیر»، در حالی که با دوستانش گرم صحبت است انگشتانش با عجله چیزی را بر صفحه تلفن همراهش تایپ می کند: «من روزانه دو یا سه مسج جوک دریافت می کنم و حتما جالب ترین آن ها را برای دوستانم می فرستم. بعضی از جوک ها را دوستانم از شهر های دیگری مثل اصفهان، اراک یا تبریز برایم می فرستند.»
دامنه محتوایی جوک هایی که به وسیله تلفن همراه جا به جا می شوند بسیار گسترده است. برخی از این جوک ها صرفا جنبه سرگرمی و شوخی دارند و برای کاشتن خنده بر لب دوستی فرستاده می شوند.
«پریسا» که به گفته خودش، در تلفن همراهش دو هزار و صد و دو جوک دارد، بیشتر جوک هایش را از این دسته می داند: «بیشتر جوک هایی را نگه می دارم که جنبه سرگرمی و خنده داشته باشند.»
از پر طرفدار ترین این جوک ها می توان به جوک هایی با مضامین جنسی و یا مواردی که به اقلیتهای قومی و یا مذهبی مرتبط است اشاره کرد.
شروین وکیلی معتقد است در بسیاری از جوک هایی که به وسیله پیامک جا به جا می شوند، تابوهای بزرگ اجتماعی شکسته می شوند: «جوک و شوخی یکی از ابزارهای ترمیم شکاف های اجتماعی به شمار می آید. در حال حاضر شکاف جنسی یکی از شکاف های بزرگ جامعه ایرانی محسوب میشود. در بسیاری از جوک هایی که با پیامک فرستاده می شود تابو های بزرگی وجود دارد که هیچ گاه در مکالمه رو در رو گفته نمی شود. اتفاق بسیار مهم این است که این فن آوری، خطوط قرمز عرفی جوک گویی جامعه را شکست.»
صدای خنده شان تا چندین متر آن طرف تر هم شنیده می شود. هفت، هشت نفری دور فرهاد حلقه زده اند و او هم با صدایی آرام از روی صفحه نمایشگر تلفن همراهش چیزی را برایشان می خواند: «محور اصلی اغلب جوک هایی که برایم فرستاده می شود مسائل سکسی است. من بیشتر این جوک ها را نگه می دارم چون فکر می کنم این مسائل هم جالب ترن هم خنده دارتر.»
مسائل و مشکلات اجتماعی، یکی دیگر از مواردی است که دستمایه پردازش بسیاری از پیامک ها قرار می گیرند. پیامک هایی که گاهی چنان ظریف و خلاق به این مشکلات می پردازند که برای خواننده یا شنونده صرفنظر از خندیدن به نوعی مجال رونمایی یا عریان شدن معضلات جامعه فراهم میشود.
«مژگان» و «علیرضا»، دختر و پسری که برای خرید گوشی تلفن همراه به یکی از مغازه های خیابان جمهوری آمده اند خودشان را مسیج باز حرفه ای می دانند: «یکی از تفریحات ما گرفتن یا فرستادن مسیج جوک برای همدیگه است.»
علیرضا معتقد است بسیاری از این جوک ها بازخورد واقعیت های اجتماعی جامعه هستند: «مثلا یه نفر داشته "رادیو پیام" گوش می داده، گزارشگره می گفته: راه بهارستان به امام حسین بسته است، راه انقلاب هم به امام حسین بسته است. می گه: باشه بابا بستس که بستس، این که چیز تازه ای نیس، دیگه چرا هی قسم می خوری؟!!!»
مژگان در حالی که سعی دارد صفحه تلفن همراهش را طوری نگاه دارد که به راحتی دیده شود به جوکی اشاره می کند که دوست پسرش بلافاصله بعد از جراحی بینی اش برایش فرستاده بود: «آسمان را ستاره زیبا می کند، باغ عشق را گل محبت، چشم را اشک و تو را عمل دماغ.» با خنده دنبال حرفش را می گیرد که : «گاهی که بین دوستانم جو سفر به اروپا و گرفتن اقامت دائم عود می کند همیشه این مسج را برایشان می فرستم
به ایرانیه می گن اگه همه دنیا رو بهت بدن چی کار می کنی؟ می گه: می فروشم می رم اروپا.»
در این میان جوک های سیاسی و فرهنگی نیز در زمان های مشخصی که اتفاق های خاصی در حال وقوع است، حجم بیشتر جوک های روز را به خودشان اختصاص می دهند. در واقع با پیش آمدن هر اتفاق سیاسی، اجتماعی یا فرهنگی ـ در جامعه ایرانی، مرزبندی میان این حوزه ها سخت به نظر میرسد ـ به سرعت، موجی از جوک ها حول و حوش موضوع با مسج بین جوان ها رد و بدل می شود.
کیف سازش را روی شانه جابه جا می کند و در حالی که مراقب است تا موهای بلندش از پیراهنش بیرون نیاید یکی از مسیج هایی که به نوعی واگویی منتقدانه طرح «ارتقای امنیت اجتماعی» محسوب میشود را بازگو میکند «نیروی انتظامی: ما شما را با زور، کتک و پس گردنی به بهشت می فرستیم! سوره ناجا.آیه۱۱۰...»
پسر دیگری که کنارش ایستاده خودش را مرتضی معرفی می کند. او که حدود ده سال، در یکی از مراکز انتشاراتی تهران مشغول کار است از جوک هایی یاد می کند که در بزنگاه های کار نشر در جامعه پخش شده «با آغاز دوره سانسورهای بی رویه وزارت ارشاد (در حوزه نشر) بین بچههای انتشارات این مسج خیلی رونق پیدا کرده بود:
«وزارت ارشاد شعر اتل متل توتوله را به دلایل زیر غیر مجاز خواند:
۱. استفاده از کلمه پستون به خاطر تحریک بچه ها
۲. استفاده از هندوستان
۳. زن کردی
و این شعر به شکل زیر اصلاح شد: اتل متل زباله گاو قلی با حاله هم شیر داره هم استین شیرشو بردن فلسطین بگیر یک زن راستین اسمشو بذار حکیمه که چادرش ضخیمه.»
پیامکها به مدد تلفن همراه، روند جوک گویی را وارد فاز جدیدی کرده و صرف نظر از ویژگی های منحصر به فرد، به تعبیر شروین وکیلی، «شبه رسانه» ای با مختصات خاص برای این قسم از تعاملات شکل گرفته است: «اولین ویژگی پیامک ها این است که وارد دنیای تکنولوژی تازه ای شده اند. دومین ویژگی آن ها نوشتاری بودنشان است (برخلاف گذشته که جوکها به صورت رو در رو نقل می شد). سومین ویژگی، "فین گلیسی" نوشته شدن این ها ست که باز در نوع خودش یک پدیده بسیار جالب به حساب می آیند. با این اوصاف می توان گفت با ورود تکنولوژی تلفن همراه به ایران فرایند جوک گویی یک رسانه جدید، سریع، خصوصی و تعمیم یافته پیدا کرده است.»