محمد آقازاده (۱) روزنامه نگار ایرانی ـ که بار ها اوراهمچون بسیاری از روزنامه نگاران در شرایطی که دچار موج ها ی حذف ناشی از موج های سانسور و حذف های جناحی شده است دیده ام – در واکنش به تهاجم تازه ای که در روزهای اخیر به شبکه اینترنتی روزنامه نگاران مستقل ایران شده است فیلتر گذاران را زمینه سازان تهاجم نظامی به ایران می داند و خطاب به آنان می نویسد:
«هزاران سایت از خارج فیلترها را دور می زنند و خود را به مخاطب می رسانند شما می خواهید با فیلتر کردن بازنگار(۲) ٬بازتاب ُانتخاب٬ نوسازی و حتی سایت های دینی به بیگانگان چشمک بزنید میدان بی رقیب است هر کاری می خواهید بکنید.در این میان رضا ولی زاده مدیر این سایت با این فیلتر شدن هیچ از دست نمی دهد جز رنج هایش٬ ولی هزاران وبلاگ نویس و مخاطب رنجیده خاطر می شوند. آه تلخ می کشند و این آه تبدیل به اقدام و رفتاری می شود که می تواند همه نقشه هایی که تمامیت ارضی و استقلال میهن را به خطر می اندازد و بین نخبگان و نظام شکاف ایجاد می کند را نقش بر آب کند.حقیقت طرف ماست تردید نکنید چون ما با صداقت همه تلخی ها و نامردی ها را بخاطر همه ارزشها تحمل می کنیم٬چون مطئمنیم همیشه صداقت برنده است.کمی صبر کنید شما هم به این مهم ایمان می آورید. آن روز باید جواب وجدان و خالق تان را بدهید.»
افزون بر روزنامه نگاران و وبلاگ نویسانی که آقازاده به آن اشاره می کند- وبنا بر آمار های بلاگ نیوز(۳) بیشتر آن ها در خارج از ایران هستند و مصون از سانسور- بسیاری از گروه های اجتماعی مانند گروه های حامی حقوق زنان در سایت هایی مانند کانون زنان ایرانی(۴) – که باز هم برای چندمین بار در روز شنبه گذاشته فیلتر گذاری شد- و یا کنشگران داوطلب- که هم موسسه را پلمپ کردند و هم سایتش فیلتر می شد- و فعالان حقوق بشر- مثلاْ در شبکه خبری ایران پرس نیوز (۵)- و یا گروه های روشنفکری که در سایت هفتان(۶) در همین فضا فعالیت می کنند از آن رو در دو سال اخیر رشد و اهمیت بیشتری یافته اند که پناه گاهی بوده اند برای روزنامه نگاران ایرانی.
در نتیجه شرایط سیاسی و فرهنگی ایران روزنامه نگاران ایرانی با سرعتی بیش از آنچه در دنیا دیده می شود به سوی روزنامه نگاری در فضای مجازی و شکل دادن روزنامه نگاری شبکه ای روی آورده اند.از این رو شاید مرور کتاب تازه «چارلی بکت» با نام «ابر رسانه»(۷) SUPER MEDIA برای روزنامه نگاران ایرانی روشنگر مسیر آینده باشد.ابر رسانه نتیجه مطالعات انجام گرفته در بخش ارتباطات مدرسه اقتصادی لندن و نخستین کتاب منتشر شده در باره روزنامه نگاری شبکه ای است که هدف به دست دادن چشم اندازی از آینده روزنامه نگاری را با توجه به تحولات عمیق سیاسی و اقتصادی و اجتماعی و تکنولوژیکی دنبال می کند.
چنان که در مرور های انجام گفته بر روی کتاب ابر رسانه آمده است روزنامه نگاری شبکه ای که بکت پیشنهاد می کند شبکه تولید خبری را نشان می دهد که با توجه به امکانات تازه ارتباطی اینترنتی و صدا و تصویر روزنامه نگاری شهروندی (citizen journalism) گروه های اجتماعی و شبکه های روابط اجتماعی درون آنان و روزنامه نگاران غیر حرفه ای و وبلاگ نگاران و «ویدیو موبایل آفرینان» و روزنامه نگاران حرفه ای که تا سطح روزنامه نگاران سخن پراکنی های رده اول دنیا ادامه می یابند را به یکدیگر پیوند می دهد.
آنچه پیش از این مخاطب خوانده می شد دیگر در موقعیت پیشین نیست و از طریق مشارکت در فرایند تولید خبر و از طریق فرایند جهت دهنده نظردهی سردبیران و روزنامه نگاران را هدایت می کند. روزنامه نگاری شبکه ای همچنین از طریق ایجاد تنوع در کیفیت اداره تحریریه و آنچه پیش از این اتاق خبر خوانده می شد و با توجه به ضرورت اجتناب ناپذیر «منابع باز» که از طریق پیوندها و «ویکی ها» مانند ویکی پدیا امکان پذیر شده است نوعی تحول در اخلاق روزنامه نگاری را به سوی روزنامه نگاری شفاف و پاسخگو نوین می دهد. بکت این تحول را برای ایفای نقش روزنامه نگاری آینده در روشن ساختن بحران های جامعه بشری برای مردم و مبارزه با آن ها ضروری و بلکه شرط نجات یافتن جهان می داند. روزنامه نگاری که در مبارزه با پدیده هایی مانند تروریسم و خشونت سازمان یافته و آسیب های زیست محیطی موضعی مشارکتی دارد. او می گوید شرایط روزنامه نگاری در فضای سایبر به گونه ایست که ما بر سر دو راهی توسعه روزنامه نگاری شهروندی یا پورنوگرافی غیر حرفه ای قرار داریم . اهمیت کاربردی این کتاب از این جهت افزایش می یابد که بکت این تحولات را در چارچوبی از مشکلات اقتصادی که پیش روی بنگاه های سنتی روزنامه نگاری قرار می دهد – و گاه مقاومت آنان در برابر آن را بر می انگیزد- بررسی می کند.
ابر رسانه که در یک ماه اخیر بسیار بحث برانگیز بوده است منتقدان سرسختی هم داشته است مانند «جان کلی»(۸) JOHAN KELLY که لحن بیانیه ای بکت و آنچه را روحیه خوشبینی فن-مبلغانه techno-evangelist می خواند مورد انتقاد قرار می دهد. نگاهی که می خواهد با فن- جادو (automagically ) همه چیز را تغییر دهد. بکت در پاسخ به کلی او را به دو سایت ارجاع می دهد که یکی نمونه ایی از روزنامه نگاری شبکه ای(۹) و دیگری یک سایت آموزشی(۱۰) در باره روزنامه نگاری شبکه ای است. شاید بهتر بود بکت نمونه ای از فضای اینترنتی فارسی زبان را به دست می داد که اگرچه هنوز خود را از حال و هوا و زبان روزنامه نگاری سنتی رها نساخته و به حد مطلوبی از استفاده از امکانات و مهارت های اینترنت نرسیده اند اما به یمن شبکه اجتماعی در پیوند با آن و شبکه وسیع وبلاگ ها و روزنامه نگاران حرفه ای و غیر حرفه ای نشانه هایی از تحول به سوی روزنامه نگاری شبکه ای را با هدف دست یابی به آزادی رسانه ای نشان می دهند.