«حمام گنجعلی خان» در كرمان، اوج هنر و یکی از شاهکارهای معماری دوران صفویه به شمار می‌رود.

گنجعلی خان، حاکم کرمان در دوران حاكمیت «صفویه» (۱۰۰۵- ۱۰۳۴ ه ق) بوده و حوزه حکومتی او از مرز «فارس» تا سرحد «قندهار» بوده است. این منطقه حکومتی تمام کرمان و قائنات و سیستان و بلوچستان را هم در بر می‌گرفت.

گنجعلی خان در دوران حکمرانی خود در کرمان و نواحی تحت حکومت خود اقدام به ساخت بناهای عمومی زیادی کرد که از جمله آنها در کرمان، مجموعه گنجعلی خان شامل میدان، مسجد، کاروانسرا، ضرابخانه، آب انبار (به نام پسرش علیمردان خان) بازار، حمام معروف گنجعلی خان و «رباط زین‌الدین»، کاروانسرای گنجعلی خان در راه کرمان – یزد، حوض خان در راه کرمان - مشهد است.

به خاطر موقعیت خاص که مجموعه گنجعلی خان داشت بعدها در دوران قاجاریه مجموعه‌های دیگری از جمله مجموعه «وکیل»، مجموعه «حاج آقا علی» و همچنین مجموعه «ابراهیم خان» در کنار این بنا ساخته شد.

در عصر صفویه، ساخت حمام، رونق بسیار داشته است. در این دوره و در دیگر شهرهای ایران، حمام‌هایی ساخته شده که در نوع خود شاهکار به شمار می‌‌آیند و حمام گنجعلی خان یکی از بارزترین آنها است.

این حمام به دست استاد «سلطان محمد معمار یزدی» ساخته شده و در ساخت آن همه اصول و قواعد معماری و هنر از جمله مقرنس‌کاری، کاربندی، قرینه‌سازی، کاشی‌کاری، گچ‌بری، نقاشی و تزئینات سنگی به کار رفته است.

مصالح بکار گرفته شده در این بنا شامل: آجر، سنگ، کاشی، ملات، ساروج و گچ است.

حمام بخش‌های مختلفی چون سردر ورودی، رختکن و گرمخانه دارد. سردر ورودی حمام، با نقاشی‌های زیبایی از گل و گیاه توسط هنرمندان مشهور دوران صفویه نقاشی شده و به وسیله رنگ‌های گیاهی رنگ آمیزی شده است. همچنین کتیبه شعری به خط نستعلیق بر سنگ مرمری حجاری شده که مصرع آخر آن سال اتمام بنا را با تبدیل به حروف ابجد سال ۱۰۲۰ هجری قمری نشان می‌دهد.

رختکن حمام به شش غرفه تقسیم شده که هر غرفه مخصوص یک طبقه از اجتماع بوده است. غرفه‌های روحانیون، خوانین، کارگران، بازرگانان، کشاورزان و پیشه‌وران. در این غرفه‌ها علاوه بر رختکن، فضای کافی جهت نشستن و صرف چای و یا کشیدن قلیان پس از استحمام وجود داشته است.

گرمخانه، محل اصلی استحمام بوده است که از قسمت‌های حاکم‌نشین، خزینه و نظافتخانه و چاله حوض یا حوض گود تشکیل شده است. چاله حوض از یک حوض آب با طاقی شبیه خیمه تشکیل شده که هشت ستون حمام زیبایی آن را دو چندان کرده است.

از عجایب معماری این حمام، سنگی یک پارچه از مرمر سرخ رنگ به ضخامت ده سانتی متر است که به «سنگ زمان» مشهور است. این سنگ که در بخش شرق و غرب گرمخانه قرار گرفته، به گونه‌ای شفاف است که نور را به داخل حمام منتقل می‌کرد و افراد داخل حمام از روی آن می‌توانستند موقعیت زمانی (ساعت روز) را از داخل حمام تشخیص دهند.

آب حمام به وسیله قنات روستای شهر آباد که در ۳۰ کیلومتری کرمان قرار گرفته تامین شده است. سیستم کانال‌کشی حمام که آب قنات به طور کامل از آن عبور می‌کرد و فواره‌ها را در قسمت شاه‌نشین (در واقع خان‌نشین) و سایر گوشه‌ها به کار می‌انداخت، بسیار دقیق و بر اصول مهندسی ساخته شده است.



«خزینه» جایی است که آب حمام در آنجا گرم می‌شود. در کف خزینه این حمام، دو دیگ مسی وجود داشت که حرارت تولیدشده به وسیله «تون» یا «گلخنرا» به داخل خزینه منتقل و گرمای اضافی را از طریق کانال‌های مارپیچ مانند کف حمام و از طریق دودکش‌هایی که در دیوارهای حمام جای داشته به خارج از حمام هدایت می‌کرد. با این کار، کف حمام و دیوارها هم گرم می‌شد.

حمام گنجعلی خان تا سال ۱۳۱۶ هجری شمسی مورد استفاده عموم بود.

در سال ۱۳۵۰، این حمام مرمت و بازسازی شد و به موزه مردم‌شناسی حمام گنجعلی خان تبدیل گشت و همچنین مجسمه‌هایی در بخش‌های مختلف حمام جای گرفت.

مجسمه‌های حمام را «استاد میر بابائی» و «نشان تانیک» از استادان دانشکده «هنر» و دانشگاه «تهران» طراحی کرده‌اند. در کنار این مجسمه‌ها، وسایل مختلف مورد استفاده در حمام قرار داده شده است و به وسیله آنها صحنه‌هایی از استحمام به شیوه سنتی بازسازی شده است.