پینوکیو سکه هایش را در زمین کاشت، به آن ها آب داد و امیدوار بود که درخت سکه از زمین بیرون بیاد و او را به آرزو هایش برساند. اما سکه ها که درخت نشد هیچ، او پول هایش را هم با فریب گربه نره و روباه مکار از دست داد.
اما اگر پینوکیو به جای سکه، دسته بیل در زمین کاشته بود می توانست امیدوار باشد که بعد از ۶ سال یک درخت دسته بیل داشته باشد با ده پانزده دسته بیل.
درختی با تنه های متعدد سبز رنگ با ارتفاع حدود دو تا سه متر که با روش قلمه زنی رشد می کند و از هر تنه آن یک دسته بیل در كارگاه دسته بیل سازی ساخته میشود.
این درخت، چوبی سخت دارد و شبیه پنجه یک دست است، زمانی که انگشت ها به سمت بالا باشند. درخت دسته بیل یا به صورت تنها در یک مزرعه کاشته میشود و یا در کنار درختان دیگر مثل گردو جای میگیرد.
«نوری اسکندری» درمزرعه اش یک هکتار دسته بیل کاری دارد. کشاورزی که به گفته خود، جد اندر جد کشاورز و دسته بیل کار بوده اند. «این درخت اسمهای مختلف دارد. ما چون استفاده اصلی اش دسته بیل سازیه به آن درخت دسته بیل یا درخت چرخه بیل میگوییم چون دایره شکل است. اما شهری ها و مهندس ها آن را مروا صدا میکنند.»
او میگوید: «باید یک متر از تنه سالم و بدون گره مروا را وقتی هنوز خشک نشده و سبزاست قلمه بزنی و داخل خاک بکاری طوری که به اندازه ده سانتیمتر آن ازخاک بیرون باشد. بعد از گذشت سه بهار آن مقداری را هم که ازخاک بیرون است باید برید. درخت از سال بعد شروع به جوانه زدن میکند و با گذشت سه سال ده پانزده تا تنه میدهد که هرکدام بعد ازقطع به یک دسته بیل تبدیل میشوند.»
از هر جریب (هزار متر) زمین دسته بیل کاری، سالی حدود صد تا دویست دسته بیل به دست می آید. یعنی اگر کشاورز خوش شانس باشد و درخت خوب رشد کند و خوردگی نداشته باشد از یک هکتار زمین دسته بیل کاری، سالی میتواند تا دو هزار دسته بیل برداشت کند. و شاید مثل «اسکندری» حدود دو تا سه میلیون تومان درآمد داشته باشد.
تنه های قطع شده مروا با توجه به نداشتن خوردگی، گره وکیفیت به سه دسته تقسیم میشوند. درجه یک سه هزار تومان، درجه دو، هزار تا هزار و۲۰۰ تومان و درجه سه، ۵۰۰ تا ۷۰۰ تومان قیمت دارند.
معمولا در هر مزرعه تنها ۲۰ تا ۳۰ درصد مروا ها درجه یک است و مابقی درجه دو و درجه سه هستند.
اسکندری می گوید: «درخت های دسته بیل باید هفته ای یک بار آب بخورند و خاک آنها باید حالت شن وماسه ای داشته باشد تا دسته بیل ها درست از آب در بیایند و به اصطلاح «غه خشک» یا کرم نزنند.»
بهترین چوب مروا برای دسته بیل سازی در ایران به خاطر خاک مناسب در منطقه «دره علی چاه» در نزدیکی شهر ییلاقی سرکان در پنج کیلومتری شهر تویسرکان دراستان همدان پرورش پیدا می کند.
چوب مناسب برای دسته بیل سازی در این منطقه باعث شده معروف ترین کارگاه های دسته بیل سازی هم در این منطقه و در شهر سرکان راه اندازی شوند و دسته بیلی تولید کنند که به دسته بیل سرکان یا توی سرکان مشهور است.
استاد علی چوب راست کن
«علی فضلعلی» سالی ۲۵ هزار دسته بیل میسازد. او ۵۰ سال سن دارد و ۳۰ سال است که دسته بیل میسازد. او که به «استاد علی چوب راست کن» شهره است، قدیمی ترین کارگاه دسته بیل سازی منطقه سرکان را اداره می کند.
کارگاهی که از سه اتاق تشکیل شده و در کنار حیاط خانه کاه گلی آن ها در کوچه فضلعلی سرکان جای گرفته است. یک اتاق آن انبار است برای نگهداری دسته بیل های تولید شده. اتاق دیگر انباری است پر از تنه های مروای خریداری شده و فضای رو به حیاط هم بخش اصلی کارگاه دسته بیل سازی است.
در کارگاه دسته بیل سازی وسایل مخصوصی وجود دارد که به وسیله آن ها هر تنه درخت به یک دسته بیل تبدیل می شود.
ابزارهایی مثل کوره دسته بیل سازی که سوخت آن از هیزم است و ۶۰۰ تا ۷۰۰ درجه دما دارد و برای نرم کردن و حالت پذیرشدن چوب استفاده میشود. اره برقی که با آن شاخه ها و گره ها بریده می شوند. تشک ابری که روی ران دسته بیل ساز بسته میشود تا فشار وارده به پای او را هنگام کار کم کند. دستگاه چوب سازی که مهمترین وسیله کارگاه دسته بیل سازی است. این وسیله از یک چوب اهرم برای صاف کردن و یک خرک شبیه خرک ورزش ژیمناستیک تشکیل شده است.
خرک، وسیله چوبی با ارتفاع حدود نیم متر است واز یک تخته چوب با عرض ۳۰ تا ۴۰ سانتیمتر و طول یک متر ساخته شده و با دو پایه به زمین چسبیده است. روی سطح این وسیله دو تکه چوب به فاصله ده سانتیمتر به صورت عمودی جای گرفته که به آن «گشواره» میگویند و دسته بیلها با جای گرفتن در داخل آن ها راست میشوند.
دسته بیل سازی کار سختی است
استاد علی چوب راست کن، میگوید: «این دسته بیل به راحتی درست نمی شود، خیلی کارسختی است ولی مردم چون از نزدیک ندیده اند فکر میکنند این چوب ها خودشان راست هستند.»
او هر سال از اول مهر به مدت ۴۰ روز با گشت زدن درمزرعه های دسته بیل کاری چوب های مورد نیازش را خریداری کرده و بعد از اره کردن شاخه ها و گره ها به مدت سه ماه آن ها را در گوشه انبار میگذارد تا خشک و خرمایی رنگ شوند و برای ساخت دسته بیل آماده.
او میگوید: «اول چوب های خشک شده را به مدت سه تا چهار دقیقه در کوره می گذاریم تا گرم و حالت پذیر شوند. بعد آن ها را روی خرک در بین گشواره قرار داده و با کمک چوب اهرم و با فشار پا و دست بخش های هلالی چوب را صاف ودسته بیل را آماده میکنیم.»
دسته بیل های آماده شده در دسته های ۲۵ تایی که به آن ها «باغه» می گویند بسته بندی میشوند. البته بیل این دسته ها چون در شهر های مختلف تولید میشوند بعد از انتقال به وسیله خریدارها، روی دسته بیلها جای میگیرند.
دسته بیلهای تولید شده با توجه به درجه یک، دو و سه بودن بین هزار تا چهار هزار تومان در کارگاه ها به فروش می رسند.
اما این دسته بیل ها با رسیدن به شهر های مختلف قیمت های مختلف به خود می گیرند. مثلا یک دسته بیل درجه یك بعد از طی مسیر پنج کیلومتری تا تویسرکان به قیمت چهار هزار و ۵۰۰ تومان، با طی مسیر ۳۵ کیلومتری تا ملایر به قیمت ۵ هزار تا ۶ هزار تومان، با طی مسیر ۷۵ کیلومتری تا همدان به قیمت ۸ هزار تومان و با طی کردن مسیری حدود ۴۰۰ کیلومتر و رسیدن به تهران در میدان مولوی به قیمت ۱۲ هزار تومان به فروش میرسد.
اما دسته بیل هایی که در تهران تا ۱۲ هزارتومان به فروش می رسند با وجود زحمت زیاد استاد دسته بیل کار، برای او درآمد چندانی به همراه ندارند.
مشهدی علی دسته بیل ساز
«مشهدی علی قهرمان» که در منطقه سرکان به استاد «علی دسته بیل ساز» مشهور است و بعد از «علی فضلعلی» با ۲۰ سال سابقه، دومین دسته بیل ساز منطقه سرکان است، می گوید: «اگر از هفت صبح تا غروب پشت بند کار کنم میتوانم ۲۰۰ تا دسته بیل درست کنم و از هر دسته بیل ۲۰۰ تومان مزد بردارم. اما پیر شدم و زیاد نمیتوانم پشت بند کار کنم و تنها روزی ۵۰ تا دسته بیل درست می کنم.»
اگر تعداد ۵۰ دسته بیلی را که علی قهرمان هر روز درست می کند در ۲۰۰ تومانی که او مزد دست میگیرد ضرب کنید عدد ۱۰ هزار تومان به دست می آید که درآمد روزانه او است.
البته او هر روز کوره دسته بیل سازی اش را روشن نمی کند و همچنین کار دسته بیل سازی هم یک کار فصلی است و با پایان یافتن تنه های مروا که در انتظار دسته بیل شدن در انبار هستند کارگاه دسته بیل سازی تعطیل میشود.
علی قهرمان در ماه های بیکاری که معمولا سه ماه تابستان است با چوب شاخه های درخت دسته بیل سبد می بافد تا زندگی اش را بچرخاند.
زن او می گوید: «نه بیمه هستیم و نه بازنشستگی داریم و حالا اگر فردا خدای نکرده علی مریض شه و یا بمیره هیچ کس نیست که از ما حمایت کنه و به داد ما برسه.» او معتقد است کاری سخت تر از دسته بیل سازی وجود ندارد.
دسته بیل ۳۰۰ ساله و استاد اسدالله
سابقه دسته بیل سازی به گفته محلی ها در سرکان به بیش از ۳۰۰ سال پیش باز می گردد. در این مدت استادان مختلفی در منطقه دسته بیل می ساخته اند که معروف ترین آنها استاد اسدالله بوده است.
استادی که ۲۰ سال از مرگش می گذرد و از شاگردان او تنها پسرش عین الله دسته بیل ساز و حاجی فضلعلی زنده هستند.
حاجی فضلعلی، پدر استاد علی چوب راست کن است که به خاطر فشار زیاد ۱۰ سالی است دیگر دسته بیل نمی سازد.
او بعد از ۶۰ سال دسته بیل سازی به خاطر فشار زیاد روی قوزک و زانو های پا حالا از پا درد رنج میبرد و تنها با کمک عصا میتواند راه برود. پاهای او کمی حالت پرانتزی پیدا کرده اند.
سخت بودن کار دسته بیل سازی، درآمد نه چندان آن برای گذران امور زندگی و همچنین نداشتن آینده در این کار باعث شده دسته بیل سازی در بین جوانان سرکانی بی رونق باشد.
«مهرداد فضلعلی» با ۲۰ سال سن جوان ترین دسته بیل ساز منطقه است. او در کنار تحصیل در رشته مهندسی الکترونیک در همدان، این کار را هم برای کمک به پدر انجام میدهد. «دسته بیل سازی شغل سنتی و قدیمی است ولی چون کارسخت و پر فشاری است دربین جوان های منطقه با وجود بیکاری هیچ طرفداری ندارد.»
او میگوید: «خیلی از دوستانم در دانشگاه که اهل این اطراف نیستند وقتی می فهمند که پدرم دسته بیل ساز است و من هم این کار را بلد هستم با تعجب نگاه می کنند و اصلا باور نمی کنند که همچین شغلی وجود داشته باشد.»
در حال حاضر تنها چهار کارگاه دسته بیل سازی در منطقه ییلاقی سرکان وجود دارد که سالی حدود ۵۰ تا ۶۰ هزار دسته بیل درست می کنند. دسته بیل هایی که در کنار دسته بیل های شرکتی که از الوار درختان ساخته می شوند و به قیمت دو تا سه برابر آن ها به فروش می رسند.
مشتری ثابت دسته بیل های سرکان کشاورزان، بناها، کارگران ساختمانی و نانواهای نان سنگک هستند که این دسته ها را سر پاروی نانوایی می زنند.
احمد نانوا که در تویسرکان نانوایی سنگکی دارد یک دسته بیل را به سر پاروی نانوایی بسته است. او می گوید: «این دسته پنج سال است که کار می کند. هر روز بارها داخل تنور می رود ولی هنوز یک ترک هم رویش نیفتاده است.»
«الله بخش سوری» اهل روستای «مالیچه» از توابع همدان هم یکی دیگر از مشتری های دائم دسته بیل سرکان است. او با ۲۵ سال سابقه کشاورزی می گوید: «دسته بیل های دست ساز هم سخت تر از دسته بیل های کارخانه ای، که ساخته شده از الوار منظم چوب های مختلف هستند و هم خیلی دیر می شکنند. این دسته بیل ها سبک هستند و پوست دست را هم زخمی نمی کنند.»
او ادامه می دهد: «سالی که دسته بیل درجه یک سرکان گیرم می آید سه تا دسته بیل میشکنم ولی سالی که ازدسته بیل های شرکتی و معمولی استفاده می کنم ۱۰ تا دسته بیل عوض می کنم.»